کاردرمانی تخصصی دست بیماریهای مغز و اعصاب ، نسبت به دیگر اختلالات دست ، به زمان بیشتری جهت بهبودی نیاز دارد که در این مرحله نقش کاردرمانگر تخصصی سکته مغزی بیشتر اهمیت پیدا می کند .
ارگوتراپیست رضا مقتدائی
کاردرمانی تخصصی دست بیماریهای مغز و اعصاب: ارزیابی و مداخلات توانبخشی
کاردرمانی تخصصی دست بیماریهای مغز و اعصاب (Hand Therapy) یکی از حوزههای کلیدی در توانبخشی بیماران مبتلا به اختلالات نورولوژیک است. بیماریهای مغز و اعصاب مانند سکته مغزی، فلج مغزی، اماس، پارکینسون و آسیبهای نخاعی میتوانند منجر به ضعف عضلانی، اسپاستیسیتی، اختلالات حسی و ناتوانی در عملکرد دست شوند. این مقاله به بررسی نقش کاردرمانی در بهبود عملکرد دست در این بیماران، تکنیکهای ارزیابی و روشهای درمانی میپردازد.
بیماریهای نورولوژیک شایع مؤثر بر عملکرد دست
۱. سکته مغزی (CVA)
سکته مغزی یکی از شایعترین علل ناتوانی در عملکرد دست است که منجر به همیپلژی (فلج یک طرفه) میشود.
– **مشکلات رایج:**
– ضعف یا فلج عضلات دست (همیپلژی).
– اسپاستیسیتی (افزایش تون عضلانی).
– آپراکسی (اختلال در برنامهریزی حرکتی).
– اختلالات حسی مانند کاهش حس یا پارستزی ، از این رو کاردرمانی دست بیماریهای مغز و اعصاب نظیر سکته مهم است.
۲. فلج مغزی (CP)
اختلال حرکتی ناشی از آسیب مغزی در دوران رشد که بر عملکرد دست تأثیر میگذارد.
– **انواع CP مؤثر بر دست:**
– **اسپاستیک:** سفتی و محدودیت حرکتی.
– **دیسکینتیک:** حرکات غیرارادی.
– **آتاکسیک:** لرزش و عدم تعادل.
۳. اماس (MS)
بیماری پیشرونده سیستم عصبی مرکزی که باعث ضعف عضلانی، خستگی و لرزش میشود. در این بیماری نیز ممکن است کاردرمانی دست مانند دیگر اختلالات مغز و اعصاب با چالش مواجه شوند.
– **چالشهای دست:**
– کاهش قدرت و استقامت.
– اختلال در هماهنگی (آتاکسی).
– لرزش (ترمور) هنگام انجام کارهای ظریف.
۴. پارکینسون
بیماری تخریبکننده سیستم عصبی که منجر به برادیکینزی (کندی حرکت)، رژیدیتی (سفتی) و لرزش استراحتی میشود. مشکلات کاردرمانی دست در این تختلال مغز و اعصاب عبارتست از :
– **مشکلات عملکردی:**
– کاهش دقت در حرکات ظریف (مانند نوشتن یا بستن دکمه).
– میکروگرافی (خردنوشتی).
– اختلال در هماهنگی دو دست.
۵. آسیبهای نخاعی (SCI)
آسیب به نخاع در سطوح مختلف (مثلاً C6-C8) میتواند عملکرد دست را به شدت تحت تأثیر قرار دهد کاردرمانی دست در این اختلال مغز و اعصاب بسیار چالش برانگیز است.
– **مشکلات رایج:**
– فلج کامل یا ناقص (پاراپلژی یا تتراپلژی).
– از دست دادن حس و کنترل حرکتی.
– وابستگی به وسایل کمکی مانند اسپلینت.
ارزیابیهای کاردرمانی تخصصی دست بیماریهای مغز و اعصاب
قبل از طراحی برنامه درمانی، ارزیابی جامع انجام میشود:
۱. ارزیابی حرکتی
– **تون عضلانی:** بررسی اسپاستیسیتی با مقیاس اصلاحشده Ashworth.
– **دامنه حرکتی (ROM):** استفاده از گونیامتر.
– **قدرت عضلانی:** تست MMT یا دینامومتر.
۲. ارزیابی حسی
– **حس سطحی:** تست لمس با مونوفیلامنت.
– **حس عمقی:** تشخیص موقعیت مفصل.
– **درد نوروپاتیک:** ارزیابی با پرسشنامههای استاندارد.
۳. ارزیابی عملکردی
– **تستهای عملکرد دست:**
– **Jebsen-Taylor Hand Function Test** (برای فعالیتهای روزمره).
– **Box and Block Test** (برای مهارتهای درکی و رهاسازی).
– **Nine-Hole Peg Test** (برای هماهنگی چشم و دست).
– **پرسشنامههای کیفیت زندگی:** مانند DASH یا SHAP.
مداخلات کاردرمانی تخصصی دست بیماریهای مغز و اعصاب
۱. کاهش اسپاستیسیتی و بهبود دامنه حرکتی
– **تمرینات کششی:** برای جلوگیری از کوتاهی عضلات.
– **اسپلینتهای استاتیک/دینامیک:** برای حفظ وضعیت صحیح دست.
– **تکنیکهای بازداری عصبی-عضلانی (PNF):** برای بهبود الگوهای حرکتی.
۲. تقویت عضلات و بهبود کنترل حرکتی
– **تمرینات مقاومتی پیشرونده (PRE):** با استفاده از وزنههای سبک یا ترابند.
– **بیوفیدبک و تحریک الکتریکی (FES):** برای فعالسازی عضلات ضعیف.
– **تمرینات تعادلی و هماهنگی:** مانند توپ درمانی یا صفحه تعادل.
۳. بهبود مهارتهای ظریف و عملکردی
– **بازآموزی حرکتی (Motor Relearning):** تمرین فعالیتهای روزمره مانند لباس پوشیدن.
– **آداپتیو ابزارها:** استفاده از قاشقهای ضخیمدسته یا بازکنهای درب بطری.
– **نوشتن و طراحی:** تمرینات خطنویسی برای بهبود دقت.
۴. بازآموزی حسی
– **تحریکات لمسی:** استفاده از بافتهای مختلف (نرم، زبر).
– **تمرینات تشخیص حسی:** مانند شناسایی اشیا با چشم بسته.
۵. درمانهای پیشرفته
– **آینهدرمانی (Mirror Therapy):** برای بیماران سکتهای با نقص حرکتی شدید.
– **واقعیت مجازی (VR):** شبیهسازی فعالیتها برای بهبود تعامل مغز و دست.
– **ربات تراپی:** دستگاههای رباتیک برای تمرینات تکراری.
چالشها و راهکارهای کاردرمانی در اختلالات نورولوژیک
– **مقاومت به درمان در اسپاستیسیتی شدید:** تزریق بوتاکس + کاردرمانی.
– **خستگی در بیماران اماس:** تمرینات با شدت کم و استراحتهای مکرر.
– **لرزش در پارکینسون:** استفاده از وزنههای مچی برای کاهش ترمور.
کاردرمانی تخصصی دست در اختلالات مغز و اعصاب ، نقش حیاتی در بازیابی استقلال بیماران دارد. با ترکیب تکنیکهای حرکتی، حسی و شناختی، میتوان به بهبود کیفیت زندگی و عملکرد دست کمک کرد. رویکردهای نوین مانند رباتتراپی و واقعیت مجازی نیز افقهای جدیدی در توانبخشی ایجاد کردهاند. همکاری بین تیم درمانی (کاردرمانگر، نورولوژیست، فیزیوتراپیست) برای دستیابی به بهترین نتایج ضروری است.